15 Ocak 2019’da yürürlüğe giren, ‘4736 Sayılı Kanun’un birinci maddesinin birinci fıkrası hükmünden muaf tutulacakların tespitine dair Cumhurbaşkanlığı kararı’na göre, sigarayı bırakma tedavisi alan hastalar, sayıları 300 bini geçmemek şartıyla ve herhangi bir sosyal güvencesi olup olmadığına bakılmaksızın, Sağlık Bakanlığı’nca temin edilerek birinci, ikinci ve üçüncü basamak sağlık kurum ve kuruluşlarına dağıtımı yapılacak Nikotin Replasman Preparatları ile Bupropion HCI ve Vareniklin içerikli ilaçlardan tütün bağımlılığı tedavi ve eğitim birimleri vasıtasıyla ücretsiz faydalanabilecektir (1).

Türkiye’de halen 15 yaş ve üzerindeki yetişkinlerin yüzde 31,2’si sigara içmektedir. Sigara kullanımının erkeklerde %50, kadınlarda ise %15 oranına ulaştığı ülkemizde ücretsiz hizmet sunan 171 Alo Sigarayı Bırakma Hattı aranarak sigarayı bırakma konusunda doğru yardım alınabilmektedir. 24 saat kesintisiz hizmet veren 15 kişilik uzman sağlık ekibi, hatta başvuran sigara bağımlılarını uygun merkezlere yönlendirmekte ve iletişim bilgilerini kişiye en yakın sigara bırakma polikliniğine bildirmektedir (2). Sigarayı bırakmaya karar vermekte zorlananların profesyonel destek alması son derece önemlidir.

Sigarayı bırakmaya çalışırken insanlar farklı desteklere ihtiyaç duyar. Sigarayı bırakmada yardımcı olmak amacıyla açılan birakabilirsin.org internet sitesi, kısa ve uzun vadeli ihtiyaçlara cevap verebilecek profesyonel çalışmalara yer vermekte olup sigarayı bırakmaya niyetlenenler için çok yararlı içerikler yayınlamaktadır (3).

Güzel Örnekleri Çoğaltmak ve Yaygınlaştırmak

Nüfusun %11’nin tiryaki olduğu, %10’unun ise belirli zamanlarda sigara içtiği İsveç’te 2025 yılında tütün mamulleri tamamen yasaklanacak. 2005 yılında kapalı alanda sigara içimini yasaklayan İsveç, 2019 yılı temmuz ayından itibaren açık havada özellikle parklarda, tren istasyonlarında, stat, spor salonları, ev, apartman, restoran, kafe önlerinde ayakta veya oturarak sigara içilmesini yasaklayacak. Halen iş yerlerinde ve kamu sektöründe çalışanlar için sigara içme bölümleri bulunan İsveç’te 2025 yılından itibaren tütün ürünlerinin piyasaya sürülmeyeceğini ve böylece başta sigara olmak üzere puro, pipo tütünü ve elektronik sigara satışının men edileceğini 6 yıl öncesinden duyurulmuştu (4).

Anadolu Ajansı’na açıklama yapan Yusuf Özmerdivenli Kayseri Lisesi’nde 1960’lı yıllarda okuduğu dönemde arkadaşlarının babalarının verdiği harçlıkla sigara alırken kendisinin bu illetten nasıl korunduğunu şöyle anlattı: “Bana da ‘İç Yusuf, bir taneden, iki taneden bir şey olmaz.’ gibi telkinlerde bulundular. Ama ben ‘Sigara içmeyeceğim, o parayla kitap alacağım.’ dedim. Sigara içseydim yanıp gidecek, duman olacaktı. Sigara içmemenin bana kazandırdığı servet, 10 bin ciltlik kütüphane. Çok sayıda öğrencim bundan istifade ediyor, kitap okuma alışkanlığı kazanıyor. Bundan mutluluk duyuyorum. Bu bana sigara içmemenin 70 küsur yaşında olmama rağmen kazandırdığı servettir. Sağlık yönünden kazandırdığına gelince, bunu ancak Allah bilir ancak benden en az 15-20 yaş küçük olup sigara içen arkadaşlarımla koşuya da çıkarım, merdiven de çıkarım.” (5).

Hacettepe, Bilkent ve Başkent üniversiteleri arasında tütün kullanımının önlenmesine dair iş birliğini kapsayan “Tütünsüz Üniversite İçin Adım Adım” projesi, kampüslerde sigara içilen alanları daraltmaya ve sigaranın cazibesini azaltmayı amaçlıyor. Tütün kullanan ve kullanmayan herkesin sağlık hakkının korunması bağlamında geliştirilen örnek proje Eylül 2020’de her üç kampüsün tamamen sigarasız olmasını hedeflemektedir (6).

Yozgat’ta 180 kişinin yaşadığı Haydarbeyli köyü muhtarı Rifat Eraslan; “Köylümüz birbirine bakarak sigarayı bıraktı. Bayanlar da eşlerini destekledi. Sayın Cumhurbaşkanımızın sözünü tuttuk, sigarayı bıraktık.” dedi. Yasin Uğurlu ise şunları kaydetti: “Şu an köylülerimiz sigara içmiyor. Herkes spor yapıyor, kadınlar yürüyüş yapıyor. Şu an herkes mutlu. Evlerde ve arabalarda sigara kokmuyor. Sigara içen misafirlerimiz geldiğinde, sigara içmeyenlerden utandıkları için onlar da içmiyor. Köyümüzde bir tane sigara izmariti göremezsiniz.” (7).

Bilecik ili Gölpazarı ilçesine bağlı 86 nüfuslu Karaahmetler köyünde misafirler dâhil kimse sigara içmiyor. Sigarayı bütünüyle bırakan köylüler kış aylarında tarım işlerinin azalması sebebiyle toplandıkları kahvehanede temiz hava soluyup çaylarının yanında kuru yemiş yiyorlar. “Artık köyümüzde sigara içen yok. Bu kararı vermeden önce köy nüfusunun yüzde 80-90’ı sigara içiyordu.” diyen köy muhtarı Sezai Akar, ne izmarit ne de sigara kokusunun kalmadığı köyde günde üç paket sigara içenlerin bile sigarayı bıraktığını ifade etti (8).

Yaklaşık 30 yıldır astım ve kronik obstrüktif akciğer hastalığı (KOAH) ile mücadele eden göğüs hastalıkları uzmanı Prof. Dr. Mecit Süerdem, aynı sıkıntıları yaşayan hastalarına, kurucusu ve başkanı olduğu dernek çatısı altında yol gösteriyor. “Utanarak söylüyorum, 15 yıl kadar sigara bağımlılığım oldu ama öğretim üyesi olduktan sonra sigarayı bıraktım.” diyen Süerdem sözlerini şöyle sürdürdü: “KOAH’lı olduğumu öğrenen hastalarımın da bana yaklaşımı farklı oluyor. Hastalarıma ilaçlarını düzenli kullanmaları, spor yapmaları ve akciğerlerine zarar verebilecek her türlü kirli ortamdan uzak durmalarını öneriyorum.” (9).

Kanun ve Toplum Baskısıyla Yetinmeyip Sigarayla Din ve Kültür Bağlamında Mücadele Etmek

Tütün Mamullerinin Zararlarının Önlenmesine Dair Kanunda Değişiklik Yapılması Hakkında Kanun’un 3 Ocak 2008’de TBMM’de kabul edilmesiyle ivme kazanan, 11 Haziran 2013’te yapılan değişikliklerle kapsamı genişletilen sigara yasağı çerçevesinde, ülke genelinde sağlık, emniyet, millî eğitim, belediye gibi kamu kurum ve kuruluşlarında görevli personelden oluşan yaklaşık 1500 denetim ekibi oluşturuldu. Denetim ekipleri tarafından belirli bir plan dahilinde gerçekleştirilen rutin denetimlerin yanı sıra, Alo 184 Sağlık Bakanlığı İletişim Merkezi ve Yeşil Dedektör mobil uygulaması üzerinden gelen ihbarlara yönelik de denetimler sürdürülüyor. Denetim ekipleri tarafından Temmuz 2009-Nisan 2018 tarihleri arasında gerçekleştirilen 19 milyon denetim sonucunda sigara yasağına uymayan işletmelere 241 milyon lira idari para cezası kesildi (10).

Ancak, bu cezaların sigara tüketimini azaltmada önemli etkisi olsa da para cezası sigara felaketiyle mücadelede yeterli bir araç değildir. İnsanların sigarayı bırakmaya niyetlenmeleri için öncelikle dinimizin ve kültürümüzün sigaraya hoşgörülü baktığı yönündeki yanlış algının yıkılması gerekmektedir. Zira zihin dünyasında sigarayı benimseyen bir kimsenin para cezası ve sosyal baskıyla onu terk etmesi kolay olmayacaktır. Mesela ramazan aylarında sigara bırakma kampanyalarının zirve yapabileceği gayet olumlu bir atmosfer oluşmaktadır…

Bursa Yüksek İhtisas Eğitim ve Araştırma Hastanesi Sigara Bırakma Polikliniği sorumlusu Uzm.Dr. Seyhan Us Dülger, poliklinikte haftanın 5 günü sigarayı bırakmak isteyenlere hizmet verdiklerini söyledi. “Ramazanda insanlar, oruç tuttuğu için zaten uzunca bir süreyi sigara içmeden geçirebiliyor. Hem yapabildiklerini gördükleri hem de bu kadar saat durabildikten sonra tamamen bırakmak daha kolay olabileceği için bir fırsat olarak değerlendirilebilir. Ramazan bunun için bulunmaz bir fırsat. Sigara içenler, neden içtiklerini bir düşünsün ve mutlaka polikliniklere başvursunlar.” Sigarayı bırakma sebebinin kişiden kişiye değiştiğini anlatan Dülger, bazılarının çocuklarına kötü örnek olmamak için sigaradan kurtulmak istediğini de sözlerine ekledi (11).

Sigara Bağımlılığı Konusundaki Çalışmaların Tavsiyelerine Uymak

1. Özellikle sigara içen ve uyuşturucu kullanan insanların etkili doğal bir antioksidan olan üzüm çekirdeğini çiğneyerek tüketmesi teşvik edilebilir (12).
2. Evi, arabayı ve çalışma ortamını sigara, küllük, çakmak vb. tüm materyalden temizlemenin, sigara içme isteğini tetikleyen ortam ve ürünlerden uzak durmanın sigarayı bırakmada önemli bir yardım sağladığı çeşitli biçimlerde anlatılabilir.
3. Eli ve ağzı sigara alışkanlığından kurtarmak için tesbih, sakız vb. alternatifler öneriler geliştirilebilir.
4. Derin nefes egzersizleri yapmanın ve bol su tüketmenin nikotin yoksunluğunu atlatmada yardımcı olduğu vurgulanabilir.
5. Akupunkturun, endorfin salgılayarak bedenin rahatlamasına yol açtığı için sigarayı bırakmada etkili bir yöntem olduğu anlatılabilir (13).
6. Kullanan ya da maruz kalan kişilerde bağımlığa ve solunum sistemi fonksiyonlarında bozulmaya yol açan elektronik sigaranın tütün endüstrisince daha az zararlıymış gibi gösterilmesine asla izin verilmemelidir.
7. Nargiledeki yasadışılık ve kayıtdışılığın genel tütün tüketimi üzerinde istenmeyen sonuçlar doğurmaması için nargilelik tütün mamulü (NTM) tüketiminde ticari sunum açmazını çözecek acil adımlar atılmalı, işletmelerin ruhsatlandırılmasında titiz davranılmalı, nargilenin ticari sunumunun yasal ve sosyal meşruiyet alanını gitgide daraltacak politikalar geliştirilmelidir (14).
8. Nargile tüketiminin %99’unu yasa dışı ürünler oluşturmakta olup bu kayıtdışılık sebebiyle hem tütün ürünlerinin üretimi ve ticaretini düzenleyen 4733 Sayılı Yasa ve buna bağlı NTM mevzuatının hem de tütün ürünlerinin zararlarından korunmaya yönelik 4207 Sayılı Yasa’nın alenen çiğnenmesine daha fazla göz yumulmamalı, denetim mekanizması etkin biçimde çalıştırılmalıdır. İçerdiği maddeler sebebiyle çeşitli hastalıklara yol açması yanında pasif içiciliğe de yol açan nargile kullanımı, yapısı, tütününün hazırlanış şekli ve teminiyle ilgili etkili düzenleme ve önlemlerle ivedilikle kontrol altına alınmalıdır (15).
9. Sigara kullanımının uzuv kaybının en büyük sebeplerinden olduğunu anlatan ve sigara yüzünden uzuvlarını kaybeden insanları konuşturan belgeseller hazırlanmalıdır.

Sigara ve Tütün Mamulleriyle Kapsamlı Bir Mücadele Yürütebilmek

Sigara kullanımını önlemeye, çocuklar ve gençler başta olmak üzere halk sağlığını korumaya yönelik iyi tasarlanmış ve uygulanabilir stratejik önlemler alınmalıdır. Dünyada tüketilen her 10 tütün ürünü ve sigaradan biri kaçak olup yasa dışı tütün ürünlerinin ticareti kesin şekilde engellenmelidir. Kaçak tütün ürünleri ticaretinin, büyük sağlık sorunlarının yanı sıra ekonomik ve güvenlik kaygılarına yol açtığı da göz önünde bulundurulmalıdır. Yasa dışı tütün piyasasının, seyyar satıcılardan organize suç örgütlerine kadar çeşitli aktörler tarafından desteklendiği her platformda vurgulanmalıdır.

Din İşleri Yüksek Kurulu’nun ve ilim adamlarının; sigara ve diğer tütün mamullerinin, haram olduğu Kur’an-ı Kerim’de açıkça bildirilen kötü, pis ve zararlı maddelerden (habâis) olduğunu, helal olduğu bildirilen iyi, temiz ve yararlı maddelerden (tayyibât) sayılamayacağını açık ve vurgulu şekilde ortaya koymaları sigarayla mücadelede kalıcı etki doğuracak bir adım olacaktır (Bakınız: Maide 5:100 ve A’râf 7:157). Bu meyanda din ve kültür kitaplarında tütün mamullerini masum gösteren ibarelerin ayıklanması önem arz etmektedir.

Alkollü içeceklerle uyuşturucu maddelerin çeşitli zararları yanında haram kılınmasının asıl illeti “aklı örtmeleri” olarak açıklandığı dikkate alınarak sigaranın da bu bağlamda bilimsel yöntemlerle incelenmesi gerekmektedir. Sigara ve diğer tütün mamulleri bağımlı kişiyi esir alarak nikotin almadığında düşünemez, makul davranamaz hale gelmektedir. Bir konuya yoğunlaşma, derin düşünme, üzülme, sevinme vb. eylemler esnasında normal insanlarda kendiliğinden normal bir şekilde değişen vücut kimyası sigara bağımlılarında ancak nikotin takviyesiyle mümkün olabilmektedir. Zira enzim salgı düzeni nikotine bağımlı hale gelmiştir. Bu alanda tıbbi ve kimyasal araştırmalar yanında ilahiyat, psikoloji ve sosyoloji alanlarında da yeni çalışmalara ihtiyaç bulunmaktadır.

Yeşilay’ın Türkiye Bağımlılıkla Mücadele Programı (16) kapsamında toplanacak ilgili bilim dallarından uzmanların birlikte çalışmasıyla sigara başta olmak üzere tütün mamulleri bağımlılığından kurtulmanın en sağlıklı yöntem, model ve teknikleri geliştirilmelidir. Kur’an-ı Kerim’in alkol bağımlısı Mekke toplumunu tedricen/ aşamalı olarak rehabilite etmesi sigarayla mücadelede de bir yöntem olarak benimsenebilir…

Kaynaklar:

1. dirilispostasi.com/saglik/sigarayi-birakmak-isteyenler-ilaclardan-ucretsiz-yararlanacak-5c3d80610c0f01481f648d64, 15.01.2019.
2. alo171.saglik.gov.tr
3. birakabilirsin.org
4. cnnturk.com/dunya/2025-yilinda-isvecte-sigara-kullanimi-tamamen-yasaklanacak, 17.12.2018.
5. aa.com.tr/tr/yasam/sigaraya-para-vermek-yerine-10-bin-kitap-aldi/877871, 07.08.2017.
6. aa.com.tr/tr/turkiye/baskentte-tutunsuz-universite-icin-adim-atildi-/1315722, 19.11.2018.
7. aa.com.tr/tr/turkiye/bu-koyde-sigara-icilmiyor/1326683, 01.12.2018.
8. dirilispostasi.com/yasam/koyun-tamami-dumansiz-hava-sahasi-5c0f8bbd0c0f015e4b064848, 11.12.2018.
9. aa.com.tr/tr/saglik/koahli-doktor-hastalariyla-kol-kola-mucadele-veriyor-/1317394, 21.11.2018.
10. aa.com.tr/tr/saglik/sigara-yasagina-uymayanlara-ceza-yagdi/1160482, 30.05.2018.
11. aa.com.tr/tr/ramazan-2017/ramazani-firsat-bilen-tiryaki-sigaradan-kurtulmak-istiyor/828754, 30.05.2017.
12. Nevzat ARTIK; “Sigara, Uyuşturucu ve Hastalık Risklerine Karşı Üzüm Çekirdeği”, medikalakademi.com.tr/?get_group_doc=19/1377189751-Grape-Seed-Article.pdf, 8 s.
13. Şifa Bul; Sigarayı Bıraktıran Altı Tavsiye, youtube.com/watch?v=rzWRVGl1LJo, 02.02.2019.
14. Efza EVRENGİL; “Nargilelik Tütün Mamulü Piyasasında Kayıtdışı Ekonomi, Yasadışılık ve Ticari Sunum Açmazı”, STED (Sürekli Tıp Eğitimi Dergisi), 31 Mayıs Tütünsüz Bir Dünya Günü özel sayısı, Ankara, Mayıs-Haziran 2016, Sayı: 25, s.13-22.
15. Filiz Çağla Uyanusta KÜÇÜK; “Dünyada ve Türkiye’de Nargile Kullanımı ve Güncel Durum”, STED, Sayı: 25, s.7-12.
16. yesilay.org.tr/tr/bagimlilik/sigara-ve-tutun-bagimliligi, tbm.org.tr

Bu acı tecrübemizden otuz dört yıl sonra nihayet Diyanet’ten beklenen sevindirici haber geldi. Diyanet İşleri Başkanı Prof. Dr. Ali Erbaş, bu yıl hac ve umre organizasyonlarında sigara kullanmayan din görevlilerini tercih edeceklerini, daha sonraki yıllarda ise sigara kullananların sınava dahi alınmayacağını duyurdu. 81 il müftülüğüne gönderilen 17 Ocak 2019 tarihli DİB talimatında “kafile ve ekiplerde görev alan bazı personelin otel önlerinde ve açık alanlarda sigara içmelerinin kutsal toprakların manevi atmosferine yakışmadığı gibi hac yolcularının da örneklik ve rehberlik noktasında beklentilerine uygun düşmediği, başkanlığa sayısız şikâyet dilekçesi geldiği” belirtilerek bu kararın alındığı bildirildi (1).

Sigaranın Çok Boyutlu Bir Felaket Olduğunu Görmek

Basına verdiği demeçte “Sigaranın pek çok ilim adamı ve âlim tarafından haram olduğu söyleniyor. Şahsen benim de kanaatim bu yöndedir. Bizim bu noktada çok dikkatli olmamız, hassas davranmamız gerekiyor. Din görevliliği gibi mukaddes bir vazifede imamlarımızın, bütün görevlilerimizin bu tür alışkanlıklardan uzak durmaları gerekiyor.” diyen Erbaş; “Nefis terbiyesi için gittiğimiz Arafat’ta çadırların etrafındaki sigara izmaritlerini görünce benim yüreğime sanki bir hançer saplanıyor. Arafat’ta vakfe öncesi ya da sonrası bir Müslüman kardeşimin elinde sigara gördüğüm zaman çok üzülüyorum.” ifadelerini kullandı. “Vatandaşlar elinde sigara bulunan din görevlisi görmek istemiyor” diyen Erbaş, sözlerini şöyle sürdürdü:

“Milletimizi beş konuda korumamız gerekiyor. İnsanların aklını, neslini, canını, malını ve dinini korumak. Şöyle bakıyorum, sigaranın cana, mala, nesle, akla ve dine zararı var, çünkü bir bağımlılık meydana getiriyor. Din de bağımlılıklardan insanı uzaklaştırıyor. Zararlı olan bağımlılıklardan insanların uzak olması gerekiyor, din bunu emrediyor. Dolayısıyla bizim en önemli vazifelerimizden birisi de insana zarar veren şeylerden insanı korumak. Bu açıdan sigarayla mücadele konusunu bir vazife addediyoruz.”

Din görevlilerini hassas davranmaya davet eden Diyanet İşleri Başkanı Erbaş, sigaranın çok boyutlu bir felaket oluşuna da şu sözleriyle vurgu yaptı:

“Sadece bizim ülkemizde sigaraya ödenen paranın miktarı yılda 30 milyar doları buluyor. Bu, 150 milyar lira anlamına geliyor. Dünyada her 3,5 saniyede bir insan açlıktan ölüyor. Sadece ülkemizde sigaraya ödenen paranın yarısı açlıktan ölecek olan insanlara verilse, o insanlar açlıktan kurtarılıyor. Sigara yerine binlerce okul, hastane yapılabiliyor. Binlerce aç ve açıkta olan mülteci insan, bulundukları konumdan kurtarılabiliyor ama maalesef sigara yüzünden ortaya çıkan hastalıkları tedavi etmek için de bir o kadar daha para harcanıyor. Dolayısıyla bu kararımızı, bu büyük felaketle mücadelenin bir başlangıcı olarak kabul ediyoruz.” (2).

Sigaranın Bünyeye Verdiği Ciddi Hasarları Görmezden Gelmemek

Sigaranın DNA hasarına sebep olup kansere, özellikle de akciğer kanserine yol açtığı biliniyor. Kuzey Karolayna Üniversitesi’nde Prof. Dr. Aziz Sancar’ın liderliğini yaptığı araştırmacılar sigara dumanındaki kanser yapıcı etkiye sahip kimyasal maddenin DNA’da sebep olduğu hasarın haritasının çıkarılması için yeni bir yöntem geliştirdi.

Organik maddelerin yanması sonucu açığa çıkan benzo[α]piren (BaP) -örneğin sigara dumanında ve fosil yakıtların kullanıldığı motorların egzoz gazlarında bulunur- çevre için ciddi zararları olan bir madde. Ancak bu maddenin insan dokularına ulaşmasının en etkili yolu solunan sigara dumanı. Zararlı organik maddeler insan vücuduna girdiğinde genellikle kandaki enzimler aracılığıyla daha az zararlı maddelere dönüştürülür. Ancak BaP bu tepkimeler sonucunda daha zararlı bir madde olan BPDE’ye dönüştürülüyor!

DNA onarım mekanizmalarının aydınlatılmasıyla ilgili çalışmaları nedeniyle 2015 yılında Nobel Kimya Ödülü’nü kazanan Aziz Sancar, sigaranın kanser oluşumundaki etkisini gösteren araştırmalarının, insanlar için ciddi zararları olan bu kötü alışkanlığı terk etme konusunda teşvik edici olmasını umut ettiğini belirtiyor (3).

Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Hematoloji Onkoloji Uzmanı Prof.Dr. Murat Elli, çocuk sahibi olmadan en az 6 ay önce hem anne hem de baba adayının sigarayı hayatından tamamen çıkarması gerektiğini söyledi. Çünkü gebelikten önceki sigara tiryakiliği doğacak çocuğun da kansere yakalanma riskini ikiye katlıyor.

Genellikle 5 yaşına kadar görülen çocukluk çağı kanserleri, diğer kanser tiplerinde olduğu gibi dış etkenler tarafından tetiklenebiliyor. Anne karnında radyasyona maruz kalma, yüksek gerilim hatları gibi manyetik alanlar, otobanların oluşturduğu zehirli gazlar ve tarımda sık kullanılan ilaç artıkları ilk akla gelenler olsa da anne ve bebeğin sağlığını en çok sigara dumanı tehdit ediyor!

Çocukluk çağı kanser türlerinin önlenebilir olduğuna dikkat çeken Murat Elli’nin şu uyarıları, bir anlık zehirli bir haz duygusu için küçücük bebeğine kıyabilen anne ve babaların kulağına küpe olsun:

1. Doğum öncesi veya sonrasında sigara dumanına maruz kalan bebeklerde bronşit, bronşolit, orta kulak ve üst solunum yolu enfeksiyonları daha sık görülür.
2. Sigara içen baba adaylarının çocuklarında lösemi görülme riski yaklaşık iki katına çıkar.
3. Gebelikten önce veya gebelik sırasında anne-babanın içtiği sigara; beyin tümörleri, lösemi, lenfoma ve nöroblastom gibi çocukluk çağı kanserlerinin oluşma riskini arttırır.
4. Gebelik sırasında sigara içen annelerin bebeklerinde retinoblastom adı verilen göz içi tümörü görülme riski 1,5 katına çıkar.

Tüm bu nedenlerden ötürü gebelikten en az 6 ay önce hem anne hem de baba adayı sigarayı kesinlikle bırakmalıdır.” (4).

Kadın Hastalıkları ve Doğum Uzmanı Prof.Dr. Evliyaoğlu, sigara içen kadınların içmeyenlere göre birkaç yıl daha erken menopoza girdiğini ve menopoz belirtilerini daha şiddetli yaşadığını belirterek şu uyarıyı yapmıştır:

“Hiç sigara içmeyenlere göre, günde yirmiden fazla sigara içen kadınlarda erken menopoz riski %50 artmıştır. Bu risk sigaranın direk yumurtalar üzerindeki toksik etkisine bağlıdır. Yapılan araştırmalarda 30’lu yaşlarda sigarayı bırakan kadınların 40’lı yaşlarda sigarayı bırakanlara göre erken menopoz riskinin çok daha düşük olduğunun bildirilmesidir. Bu durum da sigarayı üreme çağının başlarında bırakmanın avantajını ortaya koyması açısından önemlidir.” (5).

Sigaranın yol açtığı büyük acıları yakından görmek için Ecz.Dr. Erkan Yılmaz’ın anlattıklarını dinlemek gerekir (6).

Dr. Turgut Özcan tarafından -Prof.Dr. Zeki Kılıçaslan ile Dr. Selami Çatalgil başta olmak üzere birçok doktorun katkısıyla- hazırlanan “Sigaranın Gerçek Yüzü” belgeseli nasıl bir felaketin tehdidi altında olduğumuzu gözler önüne sermektedir. Gaziosmanpaşa Belediyesi ve İNSEV ortaklığıyla hazırlatılan, Toraks Derneği ve Yeşilay başta olmak üzere birçok kurum ve öğretim elemanınca desteklenen 1 saatlik belgesel, koruyucu hekimlik bağlamında ciddi bir eğitim kaynağı olup 21 dakikalık özeti telif hakkı talep edilmeksizin internet üzerinden istifadeye sunulmuştur (7).

Sigaraya Her Yıl 7 Milyon Can Verme Çılgınlığını Sonlandırmak

Sigara karşıtı önlemler birçok ülkede uygulanmasına rağmen dünyada halen bir milyardan fazla insan sigara kullanıyor ve her yıl yaklaşık 7 milyon kişi sigara sebebiyle hayatını yitiriyor! Dünya Sağlık Örgütü’nün (DSÖ) 2017 verilerine göre, dünyanın karşı karşıya olduğu en büyük kamu sağlığı tehditlerinden sigara, her yıl 6 milyon doğrudan kullanıcı ile içmediği halde sigara dumanına maruz kalan 1 milyon insanın ölümüne yol açıyor! (8).

Sigaranın içinde yaklaşık 5 bin kimyasal madde bulunuyor. Bunlardan 90 madde kanseri tetikliyor. En çok sigara içilen ülkelerin başında Endonezya, Rusya ve Çin geliyor. Türkiye’de sigaranın ömrünü tükettiği insanların oranı %42 olup bu oran erkekler arasında %55! Hayatını zehirli dumana armağan edenleri vaz geçirmek için tütün karşıtı kamu spotları, sigara paketleri üzerinde yer alan ürkütücü grafik ve resimler, çıkarılan kanunlar ve uygulanan cezalar da ne yazık ki yeterli olmuyor!

Pekin Üniversitesi Epidemiyoloji ve Biyoistatistik Departmanı’ndan Prof.Dr. Jun Lv, sıcak çayın tütün veya alkol kullanan kişilerde kanser riskini artırdığını gözlemlediklerini açıkladı. Çin’de 500 bin yetişkinin dokuz buçuk yıl izlenmesiyle gerçekleştirilen araştırmaya göre sıcak çay içmek özellikle sigara içen ve alkol tüketen kişilerde yemek borusu kanseri riskini beş kat artırmaktadır (9).

Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ) ve ABD Ulusal Kanser Enstitüsü Ocak 2017’de yayımladıkları raporda, tütün kontrolünün milyarlarca dolar tasarruf sağlayabileceği ve milyonlarca insanın hayatını kurtarabileceği vurgulandı. “Tütün endüstrisi ve sigaranın ölümcül maliyeti, sağlık hizmetleri masraflarını artırması ve verimliliği düşürmesi nedeniyle dünya ekonomisine yıllık 1 trilyon dolara mal olmaktadır.” acı tespitinin yer aldığı raporda, sigara içen 15 yaş ve üstü 1,1 milyar kişi bulunduğu, bunların yüzde 80’inin düşük ve orta gelirli ülkelerde yaşadığı, tüm dünyada sigara kullananların yaklaşık 226 milyonunun yoksul olduğu belirtildi (10).

Dokuz Eylül Üniversitesi (DEÜ) Tıp Fakültesi Göğüs Hastalıkları Anabilim Dalı Öğretim Üyesi Prof.Dr. Oğuz Kılınç, yürürken içilen sigaranın vücuda daha fazla zararlı olduğunu söyledi:

“Sigara içmek ya da pasif dumana maruz kalmak sağlığa zararlı. Ancak yürürken, hareket ettiğinizde nefes alma sıklığı artıyor. Nefes alma sıklığı ve derinliği arttığı için de sigaranın içindeki zehirlerin akciğerin ve vücudun diğer tüm uç noktalarına kadar gitme olasılığı güçleniyor. Daha fazla zehir soluyorsunuz.” “Hırsızdan ve katilden dost olur mu?” sorusunu yönelten Kılınç, her yıl milyonlarca kişinin ölmesine ya da sakat kalmasına yol açan sigara, enfiye, puro, elektronik sigara gibi tüm tütün mamullerinin, katilin değişik kıyafetler giymiş farklı şekilleri olduğuna dikkat çekti (11).

Cami avlusundan okul bahçesine, hastane önlerinden çalışma ofislerine, kaldırımlardan duraklara, yürüme yollarından dinlenme yerlerine kadar hemen her yerde insanların sağlıklı bir çevrede yaşama ve temiz hava soluma haklarını fütursuzca ihlal eden sigara bağımlılarının Yeşilay’ın yayınlarını da inceleyip (12) olayın vahametini idrak ederek, kendileri için değilse bile yakınlarının ve her gün hakkına girdikleri binlerce insanın hatırı için sigara illetinden kurtulma iradesini ortaya koymalarını bekliyorum. Niyet edip hareke geçmek neticeye vasıl olmanın yarısıdır vesselam…

Kaynaklar:

1. www.aa.com.tr/tr/turkiye/sigara-icen-diyanet-personeline-hac-gorevi-verilmeyecek/1370695, 21.01.2019.
2. www.aa.com.tr/tr/turkiye/vatandaslarimiz-elinde-sigara-bulunan-din-gorevlisi-gormek-istemiyor/1376025, 27.01.2019.
3. http://bilimgenc.tubitak.gov.tr/makale/aziz-sancar-ve-arkadaslari-sigaranin-dnaya-verdigi-hasarin-haritasini-cikardi, 07.07.2017.
4. http://dirilispostasi.com/n-10922-anne-adaylarina-nikotin-uyarisi.html, 01.06.2016.
5. www.aa.com.tr/tr/saglik/sigara-erken-menopoz-nedeni/1326661, 01.12.2018.
6. Erkan Yılmaz, Sigaranın Acı Gerçekleri, www.youtube.com/watch?v=xIq6hHEQ8DE&feature=youtu.be, 28.10.2008.
7. Turgut Özcan; Sigaranın Gerçek Yüzü, www.youtube.com/watch?v=CWq3L6qe0zQ, 31.10.2012.
8. http://aa.com.tr/tr/saglik/sigara-her-yil-yaklasik-7-milyon-cana-mal-oluyor/1057542, 08.02.2018.
9. www.haberturk.com/cay-ve-kahve-ses-tellerini-kurutuyor-1921380#, 30.07.2018.
10. http://aa.com.tr/tr/ekonomi/sigara-yilda-1-trilyon-dolar-masrafa-yol-aciyor/724154, 10.01.2017.
11. www.haberturk.com/saglik/haber/848899-yururken-daha-da-zarar-veriyor, 30.05.2013.
12. www.yesilay.org.tr/tr/bagimlilik/sigara-ve-tutun-bagimliligi, 28.01.2018.

Dünya Sigarasız Günü, Dünya Tütünsüz Günü ve Dünya Sigarayı Bırakma Günü gibi farklı isimlerle çeşitli etkinliklerin düzenlendiği bu gün, ramazan ayı arifesine denk gelmesine rağmen Türkiye’de hissedilir düzeyde değerlendirilemedi.

Sigara içmekle hem bünyeye hem de çevreye zarar verilmekte, bir taraftan Allah hakkı öbür taraftan kul hakkı birlikte ihlâl edilmektedir.

Dünya genelinde her sene en az 6 milyon insanın ölümüne neden olan ve gitgide toplumun tüm kesimlerine yayılan tütün kullanımının çeşitli vesilelerle azaltılmasına ve sınırlandırılmasına yönelik çabaları artırmak icap etmektedir.

Sigaranın Fıkhi Hükmünü Dikkate Almak

Bedene verdiği zarar ilmen ve tıbben kesinlik kazanmışsa, açık bir israfa ve aslî ihtiyaçlardan bile fedakârlık yapmaya zorluyorsa, sigara içmek dinen “haram”dır.

Türkiye’nin sayılı fıkıhçılarından Hayrettin Karaman hoca, kendisine tevcih edilen bir suale cevap sadedinde resmi internet sitesinde yer alan şu fetvayı vermiştir:

“Sigaranın sağlığa zarar verdiği konusunda artık kimsenin bir şüphesi ve tereddüdü olamaz. Zararın derhal veya zaman içinde gerçekleşmesi, hükmü değiştirmez. Hayatı ve sağlığı korumak, bunun için gerekli tedbirleri almak dinin önemli hedeflerinden biridir. Sigaranın zararı yalnızca içenin sağlığı ile ilgili olsaydı bile onun haram olması için yeterli idi. Halbuki sigara içenlerin çevrelerine de önemli ölçüde zararları vardır, devamlı sigara içenin yakınında olanlar da onlara yakın zarar görmektedirler. Sigara içmeyenler, sigara içenlerin yaydıkları duman ve kokudan rahatsız olmakta, eziyet çekmektedirler. Bütün bu kötülüklere sebep olan bir nesneye bir de para vermek, bunun için harcamada bulunmak israftır, malın boşa (hatta zarara) harcanmasıdır. İşte bu gerekçeler yanyana geldiğinde bir kimse çıkar da hala “sigara mübahtır ve ya haram değil, mekruhtur” derse yanlış yapmış olur; bunu diyenin sağlam, güvenilir bir dayanağı olamaz.

Haram olan bir şeyi satan kimseden, helal olan bir şeyi satın alan (mesela içki ve sigara satan bir bakkaldan şeker, pirinç vb. alan) kimsenin yaptığı satın alma akdi sahihtir, bundan dolayı günaha girmez; ama bu kişi, haram olan nesneyi satan bakkala karşı uyarıda bulunma, tavır koyma, ilişkiyi kesme gibi vazifelerini ihmal ettiği için (eğer geçerli bir mazereti yoksa) sorumlu olur.” (hayrettinkaraman.net).

Sigara içmekle alâkalı farklı fetvalar bulunduğuna dikkat çekerek, sigara haram ise satışının da haram olması gerektiğine dair bir soruya verdiği fetvasında ise hoca efendi şu açıklamaları yapmıştır:

“Sigara mübahtır, serbesttir, içilebilir” veya “haram değil, mekruhtur” diyenler iki delîle dayanıyorlar: a) Naslarda (âyetlerde ve hadîslerde) yasaklayan bir ifade yok. b) Sigaranın zararı yok. Bize göre bu delîllendirme şekli isabetli değildir. Kesin naslarda şaraptan başka içki adı yoktur, fakat etkisine bakarak, şarabın yaptığını yapan sıvı ve katı nesnelerin haram olduğuna hükmedilmiştir.

‘Sigaranın zararının olmadığı’ iddiası ilgili bilime ve tecrübeye/vâkıaya aykırıdır. Sigaranın sağlığa zararlı olduğu, bazı ülkelerde kanun gereği paket üzerine yazılmıştır. İçenden başkalarını da rahatsız ettiği ve onlara zarar verdiği için umuma açık ve ait olan yerlerde sigara içmek yasaklanmıştır. Bir iki tane sigara içen ve tiryakî olmayan kimselerin bu yaptıklarına “mekruh” denebilir, ancak tiryakî olarak sigara içen kimselerin yaptıkları haramdır; çünkü sağlıklarına zarar vermektedir, başkalarını rahatsız etmekte ve onların da sağlıklarına zarar vermektedir, zararlı bir şeye para vermek israftır, israfın da ötesinde bir yasak harcamadır. İslâm’ın bunları (sağlığa zarar vermeyi, insanları rahatsız etmeyi ve boşuna, faydasız, zararlı yerlere ve şeylere para harcamayı yasakladığı kesindir.

Haram olan bir şeyi, haram kılınan şekilde kullanmak isteyene satmak da câiz değildir. İnsanların içki ve sigaradan başka -dînin helâl kıldığı- birçok şeye ihtiyacı vardır. Bir bakkal temiz, kaliteli ve nisbeten ucuz olarak bu helâl nesneleri satarsa müşteri bulur, haram satmaya ihtiyacı olmaz.” (hayrettinkaraman.net).

Müskir ve Müftir Her Şeyin Yasaklandığını Esas Almak

Zarar, israf ve nafaka yükümlülüğü açısından sigaranın haramlığına kâil olan ulemanın fetvaları tercih edilmelidir.

Kırıkkale Müftü Yardımcısı iken Sadullah Beki hocanın 23.08.2011 tarihinde müftülük resmi sitesinde yayınlamış olduğu “Sigara mekruh mu, haram mı?” başlıklı makalesinde özetle şu mütalaalara yer verilmiştir:

“Sigaranın teneffüs edilen kısmı olan dumanın içilmesi haramdır, sigara hiçbir yararı olmayan safi bir israftır, abesle iştigaldir. Sigara bid’attır, bir sünnetin kaybolmasıdır, o da ağız temizliğidir. Aynı zamanda bir hekim olan Şafii bilgini Kalyûbî, sigaranın haram olduğunu söyler. Sigara gıda değil, şifa değil, deva değil, zehirdir, israftır.

“Resulullah müskir ve müftir olan her şeyi yasakladı.” hadisinde geçen müftir; içildiği zaman ‘vücuda hararet veren, organlarda kırıklık, güç azalması göz kapaklarında mahmurluk ve zayıflama meydana getiren şey’ anlamına gelmektedir.

Sigara bağımlısı, kendi kendisini tehlikeye atmakta, dolaylı olarak intihara yeltenmektedir. Bu iki husus, Bakara 195 ile Nisa 29’da yasaklanmıştır. Sigara mahza israftır, pis ve habis işlerden olup insanlara eziyet etmektir. Bunlara da; İsra 27’de, En’âm 141’de ve A’râf 157’de işaret edilmiştir. Dinimizde zorlanmak ve zarar vermek yasaklandığı gibi, mal ve sağlık ziyanına da müsaade edilmemektedir.

Mısır Ezher Üniversitesi’nden İbrahim el-Bâcûrî, tütünün mekruh, ancak zararı kesinleşir ve artarsa haram olduğunda şüphe kalmayacağını söylemiştir.

Medine İslam Üniversitesi Öğretim Üyesi Ebu Bekr el-Cezâirî, tütünün haram olduğunu ifade ederek şöyle der: Sigara içmek, dumanı ve ateşi yutmak demektir. Tiryakilerde bir gevşeme meydana gelir. İbadette var olması gereken dikkat, huzur ve samimiyeti zedeler.

Hanbeli hukukçusu Abdülvehhab, çok kullanılan tütünün haram olduğunu söyler.

Suriyeli âlim Nesimi’nin yaklaşımı şöyledir: Onu kullanan kişinin konumu; bünyesi, sağlığı ve ekonomik durumuna göre, haram, tahrimen veya tenzihen mekruh olur.

Katar Din Enstitüsü Müdürü Yusuf el-Karadâvî’nin mütalaası şudur: Zararı isbat edildiğine göre, haramdır.

Halil Gönenç hoca efendinin kanaati şudur: Sigara hakkında ayet, hadis ve müctehid sözü yoktur. O dönemde afyon da yoktu ve tanınmıyordu. Hakkında kati nas bulunmadığı için, bazıları ‘mübahtır’, demişlerdir. Ancak zararı kesin olur, nafakasını ona harcıyorsa, haram olmasında şüphe yoktur.” (kirikkalemuftulugu.gov.tr).

Zarar, İsraf ve Nafaka Yükümlülüğü Açısından Sigaranın Haramlığına Kâil Olmak

Haram olan bir şeyi, haram kılınan şekilde kullanmak isteyene satmak da câiz değildir.

Diyanet İşleri Başkanlığı’nca yayınlanan İLMİHAL’in “İslam ve Toplum” alt başlığını taşıyan ikinci cildinde, haramların ve helâllerin ele alındığı 14. bölümünde “içecekler” kısmında sigaraya ilişkin şu değerlendirmelere yer verilmektedir:

“Bağımlılıkların en yaygını ve belki de üzerinde en çok konuşulanı sigara bağımlılığıdır. Batı’da yaklaşık on asırlık bir geçmişi bulunan tütün ve sigara, XV. yüzyıldan itibaren yeni dünyadan İ̇slâm dünyasına da sirayet etmiş, sigara alışkanlığının toplumda yayılmaya başlamasıyla birlikte sigara içmenin dinî hükmü, dinen sakıncalı olup olmadığı da tartışılır olmuştur.

Sigara, on dört asırlık fıkıh tarihi içinde nisbeten yeni bir mesele olduğundan ilk devir müctehidlerinin konuyla alâkalı görüşünün bulunmayacağı açıktır. Çağdaş sayılabilecek son dönem İ̇slâm bilginleri de sigaranın dinî hükmü konusunda üç gruba ayrılmışlardır:

1. Sigaranın zararlarını bilmeyen veya önemsemeyen bir grup bilgin, tütün kullanma (pipo, nargile vb. de dâhil), sigara içme hakkında dinde açık bir hüküm bulunmadığını, şâri‘ tarafından açık bir yasak gelmediğini ileri sürerek sigara içmenin mubah olduğu görüşünü ileri sürmüştür.
2. Diğer bir grup İslâm bilgini ise, sigara içmeyi doğru bulmamakla birlikte, “haram” da diyemedikleri için “mekruh” olarak nitelendirmişlerdir.
3. Üçüncü bir grup ise, sigara içmeyi, özellikle tiryakilik derecesinde sigara alışkanlığını sağlık açısından zarara ve ekonomik yönden israfa yol açtığı, nafaka yükümlülüğünü ihlâl ettiği gerekçesiyle “haram” saymışlardır.

Günümüz İ̇slâm bilginlerinin genel eğilimini yansıtan bir değerlendirme yapmak gerekirse şunlar söylenebilir: Her şeyden önce, sigara içme hakkında dinî bir hükmün ve şâriin yasağının bulunmadığını söylemek doğru olmaz. Şer’î hükümler belli ilkelere dayalıdır ve birtakım gayelere yöneliktir. Naslar her mesele hakkında ayrıntılı ve münferit hüküm vermek yerine genel kurallar ve ölçüler koymuş olup, müslümanlar önlerine çıkan meseleleri nasların koyduğu bu ilke ve ölçülere, gözettiği gayelere göre anlamak ve değerlendirmek zorundadırlar. Bu itibarla sigara hakkında muhtemel fıkhî hükmü, belli açılardan ele alıp tartışmak ve çıkan sonuca paralel bir değerlendirmeye gitmek gerekmektedir.

a) Zarar. Sigaranın zararsız olduğunu söylemek, artık bugün ilmen ve tıbben imkânsız olduğuna göre, konunun dinî yasaklar çerçevesinin tamamen dışında düşünülemeyeceği şüphesizdir. Bilim adamları sigaranın ihtiva ettiği nikotinin ve sigara dumanının bünyede kanserden, sinir sistemlerinde bozukluğa kadar bir dizi zarar ve hastalığa yol açtığından söz etmektedir. Kur’an’da, “Kendinizi elinizle tehlikeye atmayın…” (el-Bakara 2/195) buyurulmuş, Hz. Peygamber de, “Ne doğrudan zarar verme ne de zarara zararla karşılık verme vardır.” (İ̇bn Mâce, “Ahkâm”, 17; el-Muvatta’, “Akzıye”, 31) diyerek bir kimsenin kendine ve başkalarına zarar vermemesinin temel bir dinî ilke olduğunu vurgulamıştır. Sigaranın hem içene hem de çevresinde bulunan kimselere zarar verdiği göz önüne alınınca hem Allah hakkının hem de kul hakkının birlikte ihlâl edildiği söylenebilir.

b) İsraf malı boş yere harcamaktır. Kur’an’da, “Yiyiniz, içiniz, fakat israf etmeyiniz” (el-A’râf 7/31) buyurulmuş, Resûl-i Ekrem de daima mutedil, ölçülü davranmayı emretmiş, malın boşa harcanmasını yasaklamıştır. Sigara için yapılan harcamanın, sigara bağımlısı şahsın bu bağımlılığı göz önünde bulundurulursa israf olmayacağı, hatta önemli bir bünyesel ihtiyacının karşılanması sayılabileceği görüşü -harcama boşa olmanın ötesinde zararlı da olduğu için tutarlı değildir. Harcama yapan kişinin zengin olması da bu harcamanın israf olmasını önlemez.

c) Nafaka Yükümlülüğü. Aile reisi erkekler eşinin, çocuklarının ve aile fertlerinin, muhtaç yakınlarına bakan erkekler de onların nafakalarını karşılamakla yükümlüdür. Böyle bir malî yükümlülük altında bulunan kimselerin nafaka yükümlülüğünü aksatacak şekilde sigaraya para vermesi de dinî olduğu kadar insanî ve ahlâkî açıdan da kabul edilemez bir durumdur.

Sigara içmenin fıkhî hükmü başta zarar, israf ve nafaka yükümlülüğü olmak üzere çeşitli açılardan ele alınabilir. Böyle olunca sigara içmenin hükmü hakkında kesin ve genel bir hüküm vererek “haram” demek yerine, bu konuda bu açılardan bazı ayırımlar yaparak farklı durumlarda farklı hükümler vermek, her bir durumu kendi şartları içerisinde değerlendirmek daha doğru görünmektedir.

Hem içene hem de o ortamda bulunan şahıslara ve çevreye verdiği zararlar, israf ve hakların ihlâline yol açabileceğinin kuvvetle muhtemel olması dikkate alınarak, sigara içmenin kural olarak dinen “harama yakın mekruh” sayılması gerekir. Ancak bedene verdiği zarar ilmen ve tıbben açıklık ve kesinlik kazanmışsa, açık bir israfa ve kişinin nafaka yükümlülüğünü etkileyip aile fertlerinin ve bakmakla yükümlü bulunduğu kimselerin nafakasını kısmasına yol açıyorsa, zorunlu harcamalardan ve aslî ihtiyaçlarından bile fedakârlık yapmaya zorluyorsa, o takdirde sigara içmenin dinen de “haram” olduğu söylenebilir. Nargile ve enfiye gibi alışkanlıklar da bu çerçevede değerlendirilebilir.” (DİB., İlmihal, 67-69).

Sigara illetine müptela kardeşlerimizi, bereketli ramazan günlerinde hayırlı bir adım atarak bir büyük yanlıştan arınmaya davet ediyorum. Rabbim bizleri hatalarımızdan dönmeye muvaffak eylesin.

Kaynaklar:

• http://www.hayrettinkaraman.net/yazi/hayat2/0111.htm
• http://www.hayrettinkaraman.net/yazi/hayat/0467.htm
• http://www.kirikkalemuftulugu.gov.tr/index.php?option=com_content&view=article&id=194:sgara-mekruh-muharam-mi&catid=35:sadullah-bek&Itemid=115
• http://www.diyanet.gov.tr/dijitalyayin/ilmihal_cilt_2.pdf